|
Um vinnubrögð í þjóðlendumálum
Í Mbl. 31. mars síðastliðinn birtist grein eftir Hauk Brynjófsson með heitinu “Atlaga samtaka landeigenda að Þjóðlendulögunum.” Höfundur er titlaður “rafvirki og í fulltrúaráði Samfylkingarinnar.” Sami maður er í sama blaði 25. jan. 2005 einnig titlaður “fyrrv. stjórnarm. í Skotvís.”
Landleysi
Eins og heiti greinarinnar ber með sér er höfundur ósáttur við stofnun samtaka landeigenda. Eins og oft kemur fram í málflutningi Skotvísmanna er lögð mikil áhersla á að “Langt yfir 90% þjóðarinnar eru landlaust fólk í þéttbýli”. Flestir Íslendingar hafa alltaf verið landlausir, því að flestar jarðeignir voru í eigu kóngs, kirkju og fáeinna stóreigenda. Á fyrri hluta síðustu aldar varð allmennt að bændur ættu jarðir sínar. Þeir sem ekki áttu jarðnæði fengu leigt hjá öðrum. Þetta hafa lax- og silungsveiðimenn gert lengi og lítið heyrist um málaferli vegna þeirra. Laxveiði er með besta móti, en öðru máli gegnir um rjúpuna. Skotveiðimenn virðast ekki hafa viljað sætta sig við að vera leiguliðar og stofnuðu landréttarnefnd 1981. Orðið “landréttur” virðist ekki eiga sér langa sögu í málinu, því að ekki finnst það í neinum íslenskum orðabókum eða ritmálssafni Orðabókar Háskólans.
Skjöl í Árnastofnun
Haukur segir um Óbyggðanefnd: “Úrskurðirnir byggjast á tæmandi gagnasöfnun og gríðarlegri heimildavinnu sem er í sjálfu sér ómetanleg.” Þessi fullyrðing er röng. Flest öll jarðaskjöl eldri en 1570 eru prentuð í Íslenzku fornbréfasafni, en þar eru útgefin nærri öll skjöl eldri en 1570, en ekki er það sama að segja um skjöl sem yngri eru, því að þau eru flest óprentuð og dreifð víða. Sá sem hér skrifar starfar á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og þar eru m. a. varðveitt skjalagögn sem afhent voru úr Árnasafni í Kaupmannahöfn. Þar á meðal eru nærri sex þúsund uppskriftir frumskjala og hátt í tvö þúsund frumbréf. Árni Magnússon vann hér að jarðabók í upphafi 18. aldar og safnaði jarðabréfum. Ekki er vitað hve mörg þessara bréfa eru óprentuð, en það gæti verið um fjórðungur. Einnig eru í Árnastofnun fleiri óprentuð skjalagögn frá sama tímabili. Enginn hefur komið í stofnunina til að skoða þessi skjöl vegna þjóðlendumála, en óhugsandi er annað en einhver þeirra geti haft þar réttarverkan.
Málskilningur og Landnáma
Lögfræðingar og skotveiðimenn eru sammála um, að Geitlandsdómur Hæstaréttar, nr 247/1994, hafi markað tímamót. Þar er fyrst vitnað í Landnámu um landnám í Geitlandi og sagt: “Í kjölfar landnáms virðist Geitland hafa verið fullkomið eignarland.” Síðan segir um Geitland: “... virðist það hins vegar vafa undirorpið, hvort landið sé eignarland, þar sem tekið er fram í þeim heimildum, að skógur fylgi landi.” Hér er vitnað í Reykjaholtsmáldaga, sem er elsta varðveitta skjal í frumriti á norrænu máli og fyrsti hluti tímasettur til seinni hluta 12. aldar. Upphaf hans er svo: “Til kirkju liggur í Reykjaholti heimaland með öllum landsnytjum.” Þetta merkir, að kirkjan í Reykjaholti á heimaland og engin jörð á þar nokkur ítök, svo sem engi, skóg eða torfristu, sem algengt var. “Geitland með skógi” merkir augljóslega að kirkjan í Reykholti á Geitland og skóginn einnig, enginn annar en kirkjan á neitt í skóginum. Hér er málskilningur mjög óeðlilegur svo ekki sé meira sagt, eins og ég rakti í grein í Morgunblaðinu 11. okt. 2000.
Af framansögðu er ljóst, að eignarréttur á Geitlandi verður rakinn lengra aftur eftir traustum heimildum en hægt er annars staðar á Íslandi. Reykjaholtsmáldaga telur Hæstiréttur samt ekki nógu traustan, því að ekki er ljóst, “hvenær Geitland komst í eigu kirkjunnar”. Aftur á móti telur Hæstiréttur Landnámu trausta heimild um upphaf eignarréttar á Geitlandi. Ekkert er finnanlegt í dómum Hæstaréttar um heimildagildi Landnámu. Hún er að líkindum samin um 1100, en mjög breyttar og varðveittar gerðir hennar eru frá því um 1300 eða um heilli öld yngri en Reykjaholtsmáldagi. Heimildarýni Hæstaréttar er álíka og að nota Þjóðsögur Jóns Árnasonar frá því um 1860 sem trausta heimild um Ólöfu ríku Loftsdóttur á Skarði (d. 1479) eða þjóðsögur úr samtímanum sem góðar og gildar heimildir um Guðbrand Þorláksson Hólabiskup (d. 1627).
Einar G. Pétursson
rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum.
Til baka
|